پیوند سلول‌های بنیادی

پیوند سلول‌های بنیادی چیست؟

مغز استخوان کارخانهٔ ساخت سلول‌های خون است. در این کارخانه سلول‌های بنیادی خون‌ساز به گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت تبدیل می‌شوند. گاهی برای درمان یک بیماری لازم است داروهای بسیار قوی، یا همراه با پرتو، داده شود که علاوه بر بیماری، مغز استخوان را هم از بین می‌برند. پیوند سلول بنیادی یعنی بعد از آن درمان شدید، سلول‌های بنیادی تازه وارد بدن شوند تا دوباره سلول‌های خون ساخته شود.

پیوند بیشتر برای سرطان‌های خون به کار می‌رود، مثل لوسمی، لنفوم و میلوم، و برای بعضی بیماری‌های دیگر مغز استخوان. در منابع آمده معمولاً خودِ پیوند مستقیم روی سرطان اثر نمی‌کند، ولی در پیوند از اهداکننده، سلول‌های سفید اهداکننده می‌توانند سلول‌های سرطانی باقی‌مانده را هدف بگیرند.

انواع پیوند

بر اساس منبع سلول‌ها:

• پیوند خودی (اتولوگ). سلول‌ها از خود بیمار گرفته می‌شود. یک خطر کوچک این است که همراه سلول‌ها مقداری سلول سرطانی هم برگردد.
• پیوند از اهداکننده (آلوژنیک). سلول‌ها از شخص دیگری می‌آید. ممکن است یکی از اقوام باشد یا فردی غیرفامیل که به‌اندازهٔ کافی سازگار است. بهترین سازگاری معمولاً با خواهر یا برادر است.
• پیوند از دوقلوی همسان (سینژنیک). سلول‌ها از دوقلوی همسان بیمار گرفته می‌شود.

سلول‌ها از سه منبع جمع می‌شوند: خون محیطی (شایع‌تر)، مغز استخوان و خون بند ناف.

سازگاری اهداکننده با آزمایشی به نام HLA سنجیده می‌شود. هر چه نشانگرها بیشتر مشابه باشند، احتمال پذیرش سلول‌ها بیشتر است.

پیوند برای چه کسانی مناسب است؟

تصمیم برای پیوند فقط با پزشک است و به نوع و زیرگروه بیماری، مرحله و پاسخ به درمان قبلی، سن، وضعیت عمومی و بیماری‌های همراه، و وجود اهداکنندهٔ مناسب بستگی دارد. هر بیمار جداگانه ارزیابی می‌شود. این صفحه جایگزین ارزیابی در مرکز پیوند نیست.

مراحل پیوند

• ۱. ارزیابی. آزمایش‌ها و بررسی‌های سلامت عمومی، و در پیوند از اهداکننده، پیدا کردن اهداکنندهٔ سازگار.
• ۲. جمع‌آوری سلول‌ها. در پیوند خودی، چند روز پیش از آن تزریق‌هایی انجام می‌شود تا تعداد سلول‌های بنیادی در خون زیاد شود. بعد دستگاهی خون را می‌گیرد، سلول‌ها را جدا می‌کند و بقیه را برمی‌گرداند. اگر از مغز استخوان استفاده شود، با بیهوشی از استخوان لگن گرفته می‌شود.
• ۳. آماده‌سازی (کاندیشنینگ). شیمی‌درمانی، گاهی با پرتودرمانی، با دوز بالا. بسته به برنامه از یک تا ده روز یا بیشتر. هدف از بین بردن سلول‌های بیماری و در پیوند از اهداکننده مهار سیستم ایمنی است تا سلول‌های اهداکننده پذیرفته شوند.
• ۴. تزریق سلول‌ها. سلول‌ها از راه لولهٔ نازکی که در رگ سینه یا بازو گذاشته‌اند وارد خون می‌شوند، شبیه تزریق خون. دردناک نیست و بیهوشی نمی‌خواهد.
• ۵. دورهٔ بستری و بهبودی. چون ایمنی ضعیف است، بیمار معمولاً در اتاق جداگانه بستری است و ملاقات‌کنندگان و تیم درمان از ماسک، دستکش و روپوش استفاده می‌کنند. شمارش خون مرتب کنترل می‌شود و با تولید سلول‌های تازه بالا می‌رود.

تا پایان بهبودی کل فرایند چند ماه طول می‌کشد. شمارش خون ممکن است زودتر از ایمنی به حالت عادی برگردد. بازسازی ایمنی پس از پیوند خودی چند ماه و پس از پیوند از اهداکننده یک تا دو سال طول می‌کشد. اگر مشکلی پیش نیاید، حدود ۱۰۰ روز پس از دریافت سلول‌های اهداکننده ممکن است بتوانید به شهر خودتان برگردید. تا آن زمان، حتی پس از ترخیص، شاید لازم باشد نزدیک مرکز پیوند بمانید و مرتب مراجعه کنید. پس از آن هم پیگیری نزد پزشک باتجربه در پیوند لازم است.

خطرها و عوارض

پیوند درمان سنگینی است و خطر عوارض جدی دارد. تیم درمان از پیش آن‌ها را برای شما توضیح می‌دهد. موارد کلی:

• عفونت. پس از پیوند احتمال عفونت بیشتر است و تب نشانهٔ اورژانسی است.
• خونریزی و کم‌خونی به علت پایین بودن شمارش سلول‌ها
• عوارض آماده‌سازی: تهوع، استفراغ، بی‌اشتهایی، زخم دهان، ریزش مو (که معمولاً برمی‌گردد)، خستگی
• GVHD (بیماری پیوند علیه میزبان). فقط در پیوند از اهداکننده. سلول‌های سفید اهداکننده به بافت‌های بدن بیمار، مثل پوست، روده، کبد، دهان و چشم‌ها حمله می‌کنند. می‌تواند بلافاصله یا ماه‌ها بعد پیش بیاید. با داروهای مهارکنندهٔ ایمنی کنترل می‌شود و پیشگیری هم دارد، ولی گاهی جدی و طولانی است.
• لخته. و علائم آن (درد و ورم یک پا یا دست، تنگی نفس) را باید فوری خبر داد.
• باروری. پرتو و بعضی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند باعث ناباروری شوند. اگر می‌خواهید بچه‌دار شوید، پیش از شروع بپرسید. گاهی می‌شود تخمک یا اسپرم را نگه داشت.
• عوارض دیرهنگام: ممکن است در درازمدت مشکل در اندام‌ها، آب مروارید، ضعف استخوان و عضله، یا سرطان ثانویه پیش بیاید. پیگیری منظم برای همین است.
• اضطراب و افسردگی هم شایع‌اند و درمان دارند

چه کنید؟

• با پزشک دربارهٔ احتمال پیوند، زمان و مرکز مناسب صحبت کنید. اگر به مرکز دیگری ارجاع شدید، مدارک را کامل ببرید.
• از تیم پیوند فهرست عوارض، شمارهٔ تماس شبانه‌روزی و برنامهٔ پس از ترخیص را بخواهید
• پیش از شروع دربارهٔ باروری، دندان‌پزشکی و واکسن‌ها بپرسید
• به همراهان و خانواده اطلاع دهید. این مسیر برای خانواده هم سخت است (صفحهٔ «برای همراهان بیمار»)
• اگر مطمئن نیستید، نظر دوم بگیرید

چه زمانی فوری کمک بگیرید؟

• تب ۳۸ درجه یا بیشتر، یا نشانهٔ عفونت (گلودرد، سرفه، درد هنگام ادرار): اورژانس است. فوراً با تیم پیوند تماس بگیرید.
• ورم، درد و گرمی یک پا یا دست: ممکن است لخته باشد. همین حالا به تیم پیوند زنگ بزنید.
• تنگی نفس ناگهانی، درد تازه یا شدید قفسهٔ سینه (تیز یا فشارنده)، سرفهٔ خونی: با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• خونریزی که بند نمی‌آید: با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• نشانهٔ GVHD (خارش و قرمزی پوست، اسهال، زخم دهان، زردی پوست، خشکی و درد چشم): همین حالا به تیم پیوند زنگ بزنید.

جزئیات در صفحهٔ «چه زمانی فوری تماس بگیرم؟» آمده است. اینکه پیوند برای شما مناسب است یا نه، و چه نوعی، را فقط تیم درمان شما تصمیم می‌گیرد.