شیمی‌درمانی و درمان‌های دارویی

درمان دارویی سرطان یعنی چه؟

در درمان دارویی، دارو به رگ، خوراکی یا به شکل تزریق وارد بدن می‌شود و در خون می‌گردد. برخلاف جراحی و پرتودرمانی که یک ناحیه را درمان می‌کنند، این داروها در سراسر بدن اثر می‌کنند. به همین دلیل می‌توانند سلول‌های سرطانی را در جاهای مختلف هدف بگیرند، ولی عوارضشان هم ممکن است در بخش‌های مختلف بدن باشد.

چهار گروه اصلی:

شیمی‌درمانی

داروهایی که سلول‌هایی را که سریع رشد و تقسیم می‌شوند هدف می‌گیرند. چون سلول‌های سالمی که تند تقسیم می‌شوند (مثل مو، دهان و مغز استخوان) هم تحت تأثیر قرار می‌گیرند، عوارض پیش می‌آید. هدف شیمی‌درمانی می‌تواند درمان سرطان، کم کردن احتمال بازگشت، کند کردن رشد یا کم کردن علائم باشد.

چطور داده می‌شود؟ بیشتر از راه رگ (سِرُم). گاهی خوراکی یا تزریقی است. اغلب از طریق کاتتر یا پورت در رگ بزرگ سینه یا بازو داده می‌شود. معمولاً به شکل دوره (سیکل) است: چند روز دارو و بعد چند هفته استراحت تا بدن بازسازی شود. مثلاً یک هفته درمان و سه هفته استراحت یک دوره چهارهفته‌ای می‌شود. ممکن است چند دارو با هم داده شوند و گاهی شیمی‌درمانی پیش از جراحی (برای کوچک کردن تومور) یا پس از آن (برای از بین بردن سلول‌های باقی‌مانده) به کار می‌رود.

انتخاب داروها بستگی دارد به نوع و مرحلهٔ سرطان، اینکه قبلاً شیمی‌درمانی شده‌اید یا نه و بیماری‌های دیگر شما، مثل دیابت و بیماری قلبی.

درمان هورمونی

برای سرطان‌هایی که با هورمون رشد می‌کنند، مثل بعضی سرطان‌های پستان و پروستات. این درمان یا جلوی ساخته شدن هورمون را می‌گیرد یا جلوی اثر آن را. شکل‌هایش قرص، تزریق و در بعضی موارد برداشتن غدد تولیدکنندهٔ هورمون است. بخشی از آن را می‌توان در خانه مصرف کرد.

عوارض ممکن است شامل گُرگرفتگی، خشکی واژن، تغییر قاعدگی در زنانی که هنوز یائسه نشده‌اند، تغییر خلق، کاهش میل جنسی، تهوع و خستگی باشد. شدت و نوع آن بسته به بیمار و دارو فرق می‌کند. مدت درمان را باید از پزشک بپرسید.

درمان هدفمند

داروهایی که پروتئین‌های مشخصی را که به رشد و پخش سلول سرطانی کمک می‌کنند هدف می‌گیرند. دو نوع رایج دارند: داروهای کوچک‌مولکول (اغلب قرص یا کپسول) و پادتن‌های مونوکلونال (ساخت آزمایشگاه که به هدف می‌چسبند). بیشتر اوقات باید تست زیستی (بیومارکر) روی نمونهٔ تومور انجام شود تا مشخص شود هدف در تومور شما هست یا نه. برای بعضی سرطان‌ها مثل لوسمی میلوئید مزمن این هدف تقریباً همیشه هست.

عوارض شایع‌تر: اسهال و مشکل کبد، فشار خون بالا، خستگی، زخم دهان، تغییر ناخن و بثورات یا خشکی پوست. بعضی عوارض را می‌توان با دارو پیشگیری کرد یا درمان کرد. در بعضی بیماران، سلول سرطانی با گذشت زمان مقاوم می‌شود.

ایمونوتراپی

درمانی که به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند علیه سرطان عمل کند. انواع آن شامل مهارکننده‌های ایست‌بازرسی ایمنی، پادتن‌های مونوکلونال، واکسن‌های درمانی و درمان انتقال سلول (مثل سلول‌درمانی CAR T در بعضی بیماری‌های خون) است. بیشتر از راه رگ داده می‌شود و گاهی خوراکی یا موضعی است.

چون سیستم ایمنی فعال‌شده ممکن است به بافت‌های سالم هم حمله کند، عوارض ممکن است شامل اسهال، بثورات پوستی، علائم شبیه آنفلوانزا و التهاب اندام‌ها باشد. در منابع آمده بعضی از انواع ایمونوتراپی ممکن است واکنش‌های حساسیتی و التهابی شدید ایجاد کنند، هرچند این واکنش‌ها کمیاب‌اند. پزشکان و پرستاران از پیش نمی‌توانند بگویند کدام عارضه، کی و چقدر شدید پیش می‌آید. بنابراین هر تغییر تازه را به تیم بگویید، و اسهال تازه، بثورات یا تنگی نفس را همین حالا.

چه کسانی از درمان دارویی استفاده می‌کنند؟

هر بیماری که پزشک بر پایهٔ نوع و مرحلهٔ بیماری، آزمایش‌های تومور و وضعیت عمومی او این درمان را مناسب بداند. بعضی بیماران فقط یک نوع و بعضی ترکیبی از چند نوع می‌گیرند. تصمیم برای هر بیمار جداگانه گرفته می‌شود.

قبل و حین درمان

• آزمایش خون پیش از هر دوره: شمارش گلبول‌های سفید، قرمز و پلاکت. پزشک بر پایهٔ نتیجه برنامه را تنظیم می‌کند.
• ویزیت منظم برای بررسی عوارض و پاسخ درمان، با آزمایش و تصویربرداری
• شماره‌ای که شب‌ها هم جواب بدهد را از تیم بپرسید. اگر چنین شماره‌ای نیست، بپرسید شب به کدام اورژانس بروید. راهنمای تب در صفحهٔ «چه زمانی فوری تماس بگیرم؟» آمده است.
• فهرست همهٔ داروها، مکمل‌ها و گیاهان را به پزشک بدهید

عوارض شایع و چه کنید

شایع‌ترین عارضهٔ شیمی‌درمانی خستگی است. عوارض دیگر بسته به دارو: تهوع و استفراغ، زخم دهان، ریزش مو (که بیشتر اوقات موقتی است)، کم شدن گلبول‌های سفید و بالا رفتن خطر عفونت، کم‌خونی، کبودی و خونریزی آسان، یبوست یا اسهال، مورمور شدن دست و پا، مشکل در تمرکز، لخته و تأثیر روی باروری. بسیاری از عوارض پس از پایان درمان بهتر می‌شوند.

برای هرکدام راهکارهایی هست. به صفحهٔ «عوارض شایع در خانه» نگاه کنید. مهم‌ترین قاعده: هر عارضه‌ای را به تیم بگویید. دارو یا مکملی را خودسرانه شروع یا قطع نکنید.

گلبول سفید پایین و تب

پایین‌ترین شمارش گلبول سفید معمولاً ۷ تا ۱۲ روز پس از هر دوره دارو پیش می‌آید و ممکن است تا یک هفته بماند. تب در هر زمانی از درمان اورژانس است، نه فقط در این روزها. در این مدت عفونت می‌تواند سریع جدی شود. تب ۳۸ درجه یا بیشتر در دوران شیمی‌درمانی اورژانس است. فوراً به تیم درمان خبر بدهید و پیش از تماس تب‌بر نخورید.

چه زمانی فوری کمک بگیرید؟

• تب ۳۸ درجه یا بیشتر: اورژانس است. فوراً به تیم درمان خبر بدهید.
• تنگی نفس ناگهانی، درد تازه یا شدید قفسهٔ سینه (تیز یا فشارنده)، سرفهٔ خونی: با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• خونریزی که بند نمی‌آید: با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• درد، ورم و گرمی یک دست یا پا: ممکن است لخته باشد. همین حالا خبر بدهید.
• استفراغ یا اسهال شدید و نشانهٔ کم‌آبی (سرگیجه، ضعف، گیجی): همین حالا خبر بدهید.
• در ایمونوتراپی: اسهال تازه، بثورات، تنگی نفس: همین حالا خبر بدهید.

فهرست کامل در صفحهٔ «چه زمانی فوری تماس بگیرم؟» آمده است. نوع درمان، دوز، تعداد دوره و مدت را فقط پزشک معالج شما با توجه به وضعیت‌تان تعیین می‌کند.