بیماری‌های خون

بیماری خون یعنی چه؟

خون سه گروه سلول اصلی دارد: گلبول قرمز که اکسیژن را به بدن می‌رساند، گلبول سفید که از بدن در برابر عفونت محافظت می‌کند، و پلاکت که کمک می‌کند خون لخته شود. بیماری‌های خون یعنی مشکل در یکی از این سلول‌ها یا در مایع و پروتئین‌هایی که خون را لخته می‌کنند.

شایع‌ترین‌ها:

• کم‌خونی (آنمی). گلبول قرمز یا هموگلوبین کم است. علت‌ها زیادند: کم‌خونی فقر آهن، کمبود ویتامین‌هایی مثل B12 و فولات، بیماری مزمن (مثل مشکل کلیه یا التهاب)، مشکل مغز استخوان، تخریب زودهنگام گلبول قرمز و بیماری‌های ارثی.
• پلاکت کم (ترومبوسیتوپنی). ممکن است مغز استخوان کم تولید کند، پلاکت‌ها زیاد از بین بروند یا سیستم ایمنی به آن‌ها حمله کند (مثل ITP). بعضی داروها هم می‌توانند پلاکت را کم کنند.
• اختلال‌های خونریزی. مثل هموفیلی و بیماری فون‌ویلبراند، یا مشکل در عملکرد پلاکت.
• لخته. گاهی خون بیش از حد لخته می‌شود و لخته در رگ‌های پا (ترومبوز وریدی عمقی) یا ریه (آمبولی ریه) پیش می‌آید. سرطان، جراحی، بی‌حرکتی طولانی، داروهای هورمونی دارای استروژن و داشتن کاتتر از عوامل خطرند.

جواب غیرطبیعی همیشه به معنی سرطان نیست

وقتی آزمایش خون عدد غیرطبیعی نشان می‌دهد، اولین فکر بسیاری از بیماران سرطان است. بدانید که شمارش خون به عوامل زیادی بستگی دارد: عفونت، کم‌آبی، کمبود آهن، داروها، قاعدگی و غیره. نتیجهٔ غیرطبیعی آزمایش به‌تنهایی نشانهٔ قطعی سرطان نیست و پزشک آن را در کنار علائم، معاینه و گاهی آزمایش تکراری یا نمونه‌برداری می‌سنجد.

با این حال نمی‌توانیم بگوییم همیشه مشکل ساده است. عددی که در آزمایش تکراری هم غیرطبیعی می‌ماند، یا همراه علائمی مثل تب، عرق شبانه، خستگی شدید یا کاهش وزن بی‌دلیل است، لازم است بررسی دقیق‌تر شود. این کار را متخصص خون انجام می‌دهد.

چه کسانی باید ویزیت شوند؟

• کسی که آزمایش خونش (شمارش کامل خون) غیرطبیعی است و پزشک عمومی گفته به متخصص خون مراجعه کند
• کسی که علائم کم‌خونی دارد: ضعف، تنگی نفس، سرگیجه، ضربان تند یا نامنظم قلب، سردی دست و پا، رنگ‌پریدگی، سردرد
• کسی که کبودی آسان، خونریزی لثه، خونریزی بینی بی‌دلیل، لکه‌های ریز قرمز روی پوست، قاعدگی خیلی سنگین یا خونریزی طولانی پس از بریدگی یا کار دندان دارد
• کسی که قبلاً لخته داشته. درد و ورم ناگهانی یک پا یا دست منتظر نوبت نمی‌ماند؛ بخش «چه زمانی فوری کمک بگیرید؟» را ببینید.
• کسی که غدهٔ لنفاوی بزرگ دارد. غدهٔ لنفاوی معمولاً بر اثر عفونت متورم می‌شود و ظرف یک تا دو هفته خوب می‌شود. اگر بزرگ‌تر می‌شود، سفت و بی‌حرکت است، بیش از یک هفته می‌ماند یا همراه تب و عرق شبانه است، به پزشک نشان بدهید. نادر است که علت آن سرطان خون یا لنفوم باشد.
• کسی که در خانواده‌اش سابقهٔ اختلال خونریزی یا لخته هست

چگونه بررسی می‌شود؟

• گرفتن شرح حال و معاینه. علائم، داروها، سابقهٔ خانوادگی، قاعدگی و رژیم غذایی.
• شمارش کامل خون (CBC). تعداد و اندازهٔ گلبول‌های قرمز، سفید و پلاکت‌ها را اندازه می‌گیرد.
• لام خون محیطی. نمونهٔ خون زیر میکروسکوپ دیده می‌شود.
• آزمایش‌های اختصاصی. بسته به شک، مثل آهن، ویتامین B12 و فولات، آزمایش‌های انعقادی و غیره.
• پیدا کردن علت. برای کم‌خونی فقر آهن، خونریزی شایع‌ترین علت است. گاهی بررسی دستگاه گوارش یا بررسی خونریزی قاعدگی لازم می‌شود.
• بیوپسی مغز استخوان. در بعضی بیماران لازم است، مثلاً وقتی شک به مشکل مغز استخوان باشد. این کار با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود و معمولاً در یک درمانگاه سرپایی است.

درمان چگونه است؟

درمان کاملاً به علت بستگی دارد.

• کمبود آهن. اول علت پیدا می‌شود (مثلاً خونریزی). قرص آهن را طبق نظر پزشک و معمولاً چند ماه مصرف می‌کنند. عوارضی مثل یبوست یا مدفوع تیره ممکن است پیش بیاید. قرص آهن را دور از دسترس کودکان نگه دارید، چون مصرف زیاد آن برای کودک خطرناک است.
• کمبود ویتامین. تغییر رژیم یا مکمل، طبق نظر پزشک.
• بیماری مزمن. درمان بیماری زمینه‌ای معمولاً کم‌خونی را بهتر می‌کند.
• مشکل مغز استخوان. درمان تخصصی است و گاهی شامل دارو، تزریق خون و در بعضی بیماران پیوند می‌شود.
• پلاکت کم. بسته به علت. گاهی نیاز به درمان نیست. اگر دارو علت است، آن را (فقط با نظر پزشک) تغییر می‌دهند. اگر سیستم ایمنی علت است، داروهایی که ایمنی را مهار می‌کنند یا تولید پلاکت را زیاد می‌کنند به کار می‌روند.
• اختلال خونریزی. مثل هموفیلی، با تزریق فاکتورهای انعقادی درمان می‌شود. در بیماری فون‌ویلبراند، افراد باید بدون نظر پزشک آسپرین و ایبوپروفن نخورند.
• لخته. تقریباً همهٔ بیماران را با داروهای رقیق‌کنندهٔ خون درمان می‌کنند تا لخته بزرگ‌تر نشود و لختهٔ تازه درست نشود. در شرایط خاص روش‌های دیگری هم هست. نوع و مدت دارو را فقط پزشک تعیین می‌کند. رقیق‌کننده را خودسرانه قطع نکنید.

خودتان چه کنید؟

• فهرست همهٔ داروها، مکمل‌ها و گیاهان را همراه داشته باشید
• بدون نظر پزشک آسپرین، ایبوپروفن یا داروهای مشابه نخورید، مخصوصاً اگر پلاکت پایین یا مشکل خونریزی دارید
• پیش از جراحی، کار دندان یا زایمان، به پزشک بگویید که مشکل انعقادی یا خونریزی دارید
• اگر در خانواده سابقهٔ خونریزی یا لخته هست، بگویید
• جواب‌های آزمایش و تاریخ‌ها را نگه دارید تا روند دیده شود

چه زمانی فوری کمک بگیرید؟

• خونریزی که با فشار دادن محکم بند نمی‌آید: با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• تنگی نفس ناگهانی، درد تازه یا شدید قفسهٔ سینه، تیز باشد یا فشارنده، تپش قلب تند یا سرفهٔ خونی: با ۱۱۵ تماس بگیرید. ممکن است لخته به ریه رفته باشد.
• ورم، درد و گرمای یک پا یا دست: فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
• مدفوع سیاه یا خونی، سردرد شدید یا گیجی: با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید. ادرار قرمز: همین حالا به پزشک خبر بدهید.
• لکه‌های ریز قرمز یا بنفش تازه روی پوست، کبودی زیاد بی‌دلیل یا خونریزی لثه، به‌خصوص با تب یا ضعف: همین حالا به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید تا آزمایش خون بدهید.
• غش یا درد قفسهٔ سینه همراه با علائم کم‌خونی: فوراً به اورژانس بروید.
• اگر در حال شیمی‌درمانی هستید و تب ۳۸ درجه یا بیشتر دارید: اورژانس است. صفحهٔ «چه زمانی فوری تماس بگیرم؟» را ببینید.

تشخیص و درمان را پزشک پس از معاینه و دیدن مدارک شما تعیین می‌کند. این صفحه راهنمای عمومی است.