شیمی‌درمانی، درمان هدفمند و ایمونوتراپی چه فرقی دارند؟

وقتی پزشک از «درمان دارویی» حرف می‌زند، ممکن است چند اسم بشنوید: شیمی‌درمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی و درمان هورمونی. همه‌شان دارو هستند و در سراسر بدن اثر می‌کنند، ولی هرکدام روش خودش را دارد. این مقاله فرق‌ها را ساده می‌گوید. اینکه کدام برای شما مناسب است، پزشک پس از بررسی تعیین می‌کند.

شیمی‌درمانی: هدف، سلول‌هایی که تند تقسیم می‌شوند

شیمی‌درمانی از قدیمی‌ترین درمان‌های دارویی سرطان است. این داروها سلول‌هایی را که سریع رشد و تقسیم می‌شوند هدف می‌گیرند. سلول سرطانی معمولاً سریع تقسیم می‌شود، ولی سلول‌های سالمی که تند تقسیم می‌شوند، مثل ریشهٔ مو، سلول‌های دهان و مغز استخوان هم تحت تأثیر قرار می‌گیرند. به همین دلیل زخم دهان، ریزش مو، کم شدن گلبول‌ها و خستگی از عوارض شایع‌اند.

شیمی‌درمانی معمولاً از راه رگ داده می‌شود و گاهی خوراکی است. اغلب در دوره‌هایی (سیکل) است که بعد از هر دوره چند هفته استراحت می‌آید تا بدن بازسازی شود. هدفش می‌تواند درمان بیماری، کم کردن احتمال بازگشت، کند کردن رشد یا کم کردن علائم باشد.

درمان هدفمند: هدف، پروتئین‌های مشخص

درمان هدفمند داروهایی را شامل می‌شود که پروتئین‌های مشخصی را که رشد و پخش سلول سرطانی را کنترل می‌کنند هدف می‌گیرند. دو نوع رایج دارد: قرص یا کپسول‌های کوچک‌مولکول که داخل سلول اثر می‌کنند و پادتن‌های مونوکلونال که به هدف روی سلول می‌چسبند.

یک تفاوت مهم: درمان هدفمند معمولاً وقتی به کار می‌رود که تومور آن هدف را داشته باشد. برای همین اغلب باید پیش از درمان روی نمونه آزمایشی به نام «تست بیومارکر» انجام شود. مثلاً در سرطان پستان نتیجهٔ آزمایش HER2 نشان می‌دهد آیا داروهای هدفمند HER2 مناسب‌اند یا نه.

عوارضش با شیمی‌درمانی فرق دارد. شایع‌ترین‌ها اسهال و مشکل کبد است. فشار خون بالا، خستگی، زخم دهان و مشکلات پوستی هم پیش می‌آید. بعضی عوارض را می‌شود با دارو پیشگیری کرد. با گذشت زمان ممکن است سلول سرطانی نسبت به دارو مقاوم شود.

ایمونوتراپی: هدف، سیستم ایمنی

ایمونوتراپی به سیستم ایمنی خودتان کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بشناسد و از بین ببرد. انواع آن شامل مهارکننده‌های ایست‌بازرسی (دارویی که ترمز طبیعی سیستم ایمنی را برمی‌دارد)، پادتن‌های مونوکلونال، واکسن‌های درمانی و درمان انتقال سلول است. سلول‌درمانی CAR T نمونه‌ای از انتقال سلول است که در بعضی بیماری‌های خون به کار می‌رود.

چون سیستم ایمنی فعال‌تر شده ممکن است به بافت‌های سالم هم حمله کند، عوارضش ممکن است شامل التهاب در اندام‌ها، اسهال، بثورات پوستی و علائم شبیه آنفلوانزا باشد. پزشکان و پرستاران از پیش نمی‌توانند بگویند کدام عارضه پیش می‌آید و چقدر شدید است. پس هر تغییر تازه را به تیم بگویید، و اسهال تازه، بثورات یا تنگی نفس را همین حالا.

درمان هورمونی: برای سرطان‌هایی که با هورمون رشد می‌کنند

درمان هورمونی برای سرطان‌هایی است که از هورمون برای رشد استفاده می‌کنند، مثل بعضی سرطان‌های پستان و پروستات. این درمان جلوی ساخته شدن هورمون یا اثر آن را می‌گیرد. معمولاً به شکل قرص یا تزریق است. اینکه سرطان پستان «گیرندهٔ هورمونی مثبت» است یا نه از آزمایش نمونهٔ تومور معلوم می‌شود.

یک نگاه کنار هم

• شیمی‌درمانی: سلول‌هایی که تند تقسیم می‌شوند، چه سرطانی و چه سالم
• درمان هدفمند: پروتئین‌های مشخص در سلول سرطانی؛ معمولاً پس از آزمایش نمونه
• ایمونوتراپی: تقویت پاسخ سیستم ایمنی علیه سرطان
• درمان هورمونی: جلوگیری از اثر هورمونی که سرطان به آن وابسته است

چرا گاهی با هم داده می‌شوند؟

بسیاری از برنامه‌های درمان ترکیبی‌اند. شیمی‌درمانی «معمولاً» همراه روش‌های دیگر مثل جراحی، پرتو یا درمان هدفمند داده می‌شود. شیمی‌درمانی می‌تواند تومور را پیش از جراحی کوچک کند یا سلول‌های باقی‌مانده را پس از آن از بین ببرد. درمان هدفمند را با شیمی‌درمانی یا داروهای هدفمند دیگر هم ترکیب می‌کنند تا مقاومت کمتر شود. پزشک ترکیب را بر پایهٔ نوع و مرحلهٔ بیماری، آزمایش‌های تومور و وضعیت شما می‌چیند.

چند سؤال که می‌توانید بپرسید

• درمان من از کدام نوع است و چرا؟
• هدف این درمان چیست؟
• آیا آزمایشی روی نمونهٔ من لازم است؟ نتیجه‌اش چه می‌گوید؟
• چه عوارضی شایع است و کدام‌ها یعنی همین حالا زنگ بزنم؟
• مکمل یا گیاه دارویی می‌توانم بخورم؟ (پیش از مصرف بگویید. بعضی مکمل‌ها روی اثر دارو اثر می‌گذارند.)

یادتان باشد: عوارض زیاد یا کم، نشانهٔ اثر کردن یا نکردن درمان نیست. و اگر وسط درمان تب ۳۸ درجه یا بیشتر پیدا کردید، فوراً به تیم خبر بدهید. این اورژانس است.